Elfstedentocht

Er is geen datum voor de volgende Elfstedentocht, en dat kan ook niet. De tocht gaat alleen door als er over de hele route minstens vijftien centimeter ijs ligt, en dat is sinds 4 januari 1997 niet meer gebeurd.

De route is ongeveer tweehonderd kilometer lang en loopt door elf Friese steden: Leeuwarden, Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum, en dan terug naar Leeuwarden. Zodra de organisatie besluit dat het kan, is er nog maar een dag of twee tijd. Dan klinkt het bekende ‘It giet oan!’ en worden wedstrijd en toertocht in korte tijd uit de grond gestampt, met duizenden vrijwilligers.

Vier jaartallen

• 1909: de eerste tocht, gewonnen door Minne Hoekstra.
• 1954: Jeen van den Berg wint.
• 1963: de Hel van ’63. Door strenge vorst en wind haalden slechts 69 van de ongeveer tienduizend deelnemers de finish. Reinier Paping won.
• 1997: de vijftiende en voorlopig laatste tocht, gewonnen door Henk Angenent.

Het ijs moet ook van de goede soort zijn. Zwart ijs, dat bij windstille vorst van onderaf aangroeit, is sterk. Wit ijs, vol luchtbellen of vastgevroren sneeuw, draagt minder. Daarom meten de ijsmeesters op veel plekken, en zelfs na een lange vorst kan een stuk water op de route de hele tocht tegenhouden. Kleine vaarten bevriezen snel, maar de grote meren en de open stukken waar wind en stroming het ijs bewerken doen er het langst over.

De tocht van 1985 en die van 1986 werden in twee winters achter elkaar verreden. Dat was toen een uitzondering, en na die twee kwam er een lange droogte met alleen 1997 als laatste. In Hindeloopen staat een schaatsmuseum, met veel over de Elfstedentocht, voor wie het verhaal wil zien in plaats van lezen.

Wat er rond de tocht gebeurt is bijna even belangrijk als de tocht zelf. Langs de route staan kraampjes met koek-en-zopie, warme chocolademelk en erwtensoep, en de dorpen op de route liggen vol supporters in dikke jassen. Schaatsers dragen een startnummer, maar vooral rijden ze samen: wie een kruisje wil, moet de hele route volbrengen binnen de tijd die de organisatie stelt. De wedstrijdrijders zijn dan al lang binnen.

Op natuurijs gaat het ook zonder Elfstedentocht, maar voorzichtig. Als vuistregel draagt ijs een schaatser vanaf ongeveer vijf centimeter, en voor meerdere mensen tegelijk is meer nodig. Let op stromend water, rietkragen en plekken waar het ijs door een brug of sluis dunner is. Wie op een vaart wil rijden, kijkt het beste naar de lokale ijsclub, die het ijs meestal keurt.

Komt er nog een?

Dat is onzeker. Vijftien centimeter ijs over tweehonderd kilometer vraagt meerdere weken met flinke vorst, en zulke winters worden zeldzamer. Niet onmogelijk, maar je moet er geen plannen op bouwen.

Wie toch wil schaatsen: sinds 1989 is er bijna elke winter de Alternatieve Elfstedentocht op de Weissensee in Oostenrijk, een meer op ruim 900 meter hoogte. Ook dat is een tocht van tweehonderd kilometer, en elk jaar rijden er duizenden Nederlanders. Meer over de koudste maand staat bij januari.